Quan niệm về chữ "Trung" của Ngô Thì Nhậm

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1+2 (257+258) 2020

45

QUAN NIỆM VỀ CHỮ “TRUNG” CỦA NGÔ THÌ NHẬM

LƯU ĐÌNH VINH^*

Ngô Thì Nhậm là một danh sĩ trí thức yêu nước, ông sống trong một giai đoạn

đầy biến động của xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII. Tinh thần yêu nước của Ngô

Thì Nhậm được thể hiện qua quan niệm về chữ “trung” theo các giá trị tư tưởng

của Nho giáo đương thời. Tuy nhiên, trước sự biến đổi của các điều kiện kinh

tế - chính trị - xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, quan niệm về chữ trung của ông đã

có những bước chuyển quan trọng về mặt nội dung, là động lực thúc đẩy Ngô

Thì Nhậm đứng về phía những người nông dân Tây Sơn, đánh đuổi và ngăn

chặn quân Thanh xâm lược Việt Nam lần thứ 2. Song, cũng chính những bước

chuyển tư tưởng về chữ trung này cũng đã làm cho người đời hiểu sai về Ngô

Thì Nhậm và từ đó đã có những đánh giá không chính xác về ông.

Từ khóa: Tư tưởng Ngô Thì Nhậm, tư tưởng trung quân, trung với nước

Nhận bài ngày: 1/8/2019; đưa vào biên tập: 5/8/2019; phản biện: 11/9/2019; duyệt

đăng: 10/2/2020

1. DẪN NHẬP

một chiều trong các quan hệ xã hội,

với hạt nhân cốt lõi là vai trò và địa vị

của nhà vua.

Là một khái niệm đặc thù của Nho

giáo, chữ “trung” trở thành một trong

những hạt nhân quan trọng trong việc

hình thành học thuyết chính trị - xã hội

của các triều đại phong kiến ở Trung

Quốc và các quốc gia có ảnh hưởng

bởi văn hóa Trung Quốc. Trong

những giai đoạn lịch sử cụ thể, quan

niệm về chữ “trung” mang những nội

dung hoàn toàn khác nhau: Trung

trong Nho giáo nguyên thủy và Trung

trong Nho giáo thời Hán, Tống, Minh,

Thanh. Nếu chữ “trung” trong Nho

giáo nguyên thủy có tính biện chứng

sâu sắc thì chữ “trung” trong các học

thuyết Nho giáo sau đó thể hiện tính

Ở Việt Nam, bắt đầu từ thời Hậu Lê,

chữ “trung” được sử dụng như một

giá trị đạo đức nhằm xác định và xây

dựng một chuẩn mực đạo đức theo

nguyện vọng của nhà nước phong

kiến lúc bấy giờ. Trong đó, nội hàm

của khái niệm về chữ “trung” của Hán,

Tống, Minh Nho trở thành “khuôn

vàng thước ngọc” được nhà nước

phong kiến Việt Nam cụ thể hóa bằng

các đạo luật trong quản lý đất nước.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, bắt đầu

từ thời vua Trần Thái Tông đã quy

định thành điều lệ và mỗi người, dù là

quan hay dân, đều phải thề: “Làm tôi

hết trung, làm quan trong sạch, ai trái

thề này, thần minh giết chết” (Cao Huy

^*Trường Cao đẳng Kinh tế Thành phố Hồ

Chí Minh.

LƯU ĐÌNH VINH – QUAN NIỆM VỀ CHỮ “TRUNG” CỦA…

46

Giu, 1971: 439). Đến thời nhà Lê, trong phái bảo thủ, cố chấp, cố ôm lấy chữ

Quốc triều chiếu lệnh thiện chính, vua “cô trung” tuyệt đối của Tống Nho,

Lê Huyền Tông (1654 - 1671) ra chỉ dụ: chấp nhận hi sinh tất cả vì một triều

“làm người phải lấy tam cương ngũ đình mục ruỗng, không còn chỗ đứng

thường làm đường lối mà theo” (Vũ

Văn Mẫu, 1971: 109). Như vậy, quan

niệm về chữ trung của giai cấp phong

kiến Việt Nam có nguồn gốc từ Hán

Nho và sau này là các giá trị của Tống,

Minh Nho.

trong lòng dân tộc, như: Trần Công

Xán (1731 - 1787) tuẫn tiết để phò Lê;

Lý Trần Quán (1735 - 1786) tự chôn

sống mình vì hối hận vô tình phản

chúa Trịnh Tông; Trần Danh Án (1754

- 1794) đã để lại rất nhiều thơ văn và

theo Lê Chiêu Thống đến phút cuối

cùng. Khi biết tin Danh Án lưu lạc ở

Bắc Giang, Nguyễn Huệ đã sai Ngô

Thì Nhậm viết thư mời ra giúp nước

nhưng ông vẫn kiên quyết không theo.

Ngô Thì Chí - em trai Ngô Thì Nhậm,

người đã khuyên Lê Chiêu Thống việc

xin viện binh nhà Thanh và thân hành

đi Lạng Sơn để chuẩn bị cho việc ấy.

Ba là, trường phái thức thời. Những

người này chiếm số ít trong tầng lớp

trí thức, nhìn thấy được sự lạc hậu và

không phù hợp của quan niệm về chữ

“trung” trong ý thức hệ Nho giáo. Họ

được chia thành hai loại: (i) trước sự

sa đọa của nhà Lê - Trịnh, một bộ

phận trong số họ tự mình đứng lên

khởi nghĩa nhằm lật đổ sự thống trị

của vua Lê - chúa Trịnh. Đại diện tiêu

biểu là Nguyễn Hữu Cầu nổi tiếng với

danh hiệu “Bảo dân đại tướng quân”,

hay Phạm Công Thế - người đi theo

nghĩa quân Lê Duy Mật và bị nhà Lê -

Trịnh xử tội chết ... ; (ii) một bộ phận

khác tự rũ bỏ vương triều đã hủ mục

tìm đến những vị minh quân khác mà

đại diện tiêu biểu là Ngô Thì Nhậm.

Từ những biến động chính trị ở các

thế kỷ trước, bước vào thế kỷ XVIII,

nền kinh tế - chính trị - xã hội Việt

Nam có những thay đổi mạnh mẽ. Sự

chuyên quyền của chúa Trịnh ở Đàng

Ngoài và cát cứ của chúa Nguyễn ở

Đàng Trong, cùng với sự ức hiếp

thiên tử nhà Lê đã làm băng hoại các

giá trị Nho giáo, tác động tiêu cực đến

đời sống vật chất và tinh thần của

nhân dân, gây ra tình trạng chia cắt

đất nước. Nho giáo lúc này đã không

còn thỏa mãn được nguyện vọng của

các tầng lớp nhân dân, trong đó có

tầng lớp trí thức, trong việc giữ ổn

định chính trị và sự bình yên cho đất

nước. Đứng trước tình hình đó, quan

niệm về chữ “trung” trong các tầng lớp

nhân dân và trí thức đã có những thay

đổi nhất định, hình thành các “trường

phái” khác nhau. Một là, trường phái

yếm thế, lánh đời vì bất mãn với thời

cuộc nên đã từ bỏ chính sự triều đình,

về ở ẩn và quyết không tham gia việc

quan, việc nước như: Lê Hữu Trác

(1720 - 1791); Nguyễn Thiếp (1724 -

1804); Phạm Quý Thích (1760 - 1825);

Nguyễn Du (1766 - 1820); Phạm

Nguyễn Du (1739 - ?). Hai là, trường

Ngô Thì Nhậm đã có những chuyển

biến tích cực, xa rời những quan niệm

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1+2 (257+258) 2020

47

về “trung” trong Hán - Tống Nho, khôi để mà tiến đức, sửa lời nói cho thành

phục những giá trị cốt lõi của “trung khẩn để nên sự nghiệp (Kinh Dịch:

trong quan niệm của Nho giáo Tiên Quẻ Thuần Kiền, Văn Ngôn). Như vậy

Tần, đặc biệt chữ “trung” của ông đã

tìm đến mục đích khác đó là đất nước,

là nhân dân. Tuy nhiên, với những

thay đổi về nội dung của quan niệm về

chữ “trung”, Ngô Thì Nhậm đã bị một

bộ phận trí thức nho thời kỳ này có cái

nhìn thiếu thiện cảm, thậm chí có

phần miệt thị và phê phán.

trung tín (忠信) theo quan niệm của

Nho giáo là trung thành với lời hứa,

lời nói một cách thật lòng và đáng tin

cậy.

Là một trí thức nho học, được chúa

Trịnh bổ nhiệm làm quan từ khi còn

rất trẻ, Ngô Thì Nhậm thấm nhuần các

tư tưởng “trung quân” trong quan

niệm của Hán - Tống Nho. Nói về chữ

trung, Ngô Thì Nhậm khẳng định:

“Không trái lệnh thiên tử là trung” (Ngô

Thì Nhậm, 2005b: 413). Thậm chí, với

tư tưởng “trung quân” tuyệt đối của

mình, Ngô Thì Nhậm chấp nhận: “Vua

dẫu không sáng suốt nhưng có nhiều

tôi hiền như vậy không thể bảo là

không giúp được gì cho quốc gia”

(Ngô Thì Nhậm, 2005b: 668).

2. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN

TRONG QUAN NIỆM VỀ CHỮ TRUNG

CỦA NGÔ THÌ NHẬM

2.1. Quan niệm về chữ trung gắn

liền với chữ tín

Theo quan niệm của Hán - Tống Nho,

“trung” mang ý nghĩa là hết lòng

phụng sự và sẵn sàng tận tụy hi sinh

vì vua. Nói đến “trung” (忠), tầng lớp trí

thức nho học mặc nhiên hiểu đó là

“trung quân” (忠君), là sự phục tùng

tuyệt đối với vua – tức là người nuôi

mình. “Tín” (信) là một trong những

phẩm chất quan trọng trong Nho giáo,

có nghĩa là làm đúng theo lời nói, cư

xử đáng tin cậy. Trong Hán ngữ, chữ

“tín” (信) nghĩa là niềm tin, là giữ điều

hẹn ước, kết hợp bởi bộ “nhân” (イ) và

chữ “ngôn” (言); hội ý rằng người có

đức tín thì lời nói của người ấy phù

hợp với hành vi, nói sao làm vậy, để

tạo niềm tin nơi người khác. Vấn đề

“trung tín” được Khổng Tử giảng rõ

trong Kinh Dịch: “Quân tử tiến đức tu

nghiệp. Trung tín sở dĩ tiến đức dã; tu

từ lập kỳ thành, sở dĩ cư nghiệp dã” -

Người quân tử tiến lên đạo đức, sửa

cho sự nghiệp hoàn thành. Trung tín

Tư tưởng Ngô Thì Nhậm về “trung”

phải kết hợp với “tín” thể hiện thành

những nội dung như sau:

Thứ nhất “trung” kết hợp với “tín” là

phương pháp hành động của người

quân tử. Ngô Thì Nhậm khẳng định:

“Đạo người trước hết phải giữ lấy điều

tín; cửa thánh không gì bằng điều

nhân” (Ngô Thì Nhậm, tập 1, 2003:

390). Theo ông, trung tín chính là một

trong những nguyên nhân của mọi sự

thành công của người quân tử. Ngô

Thì Nhậm viết: “Không trung hậu thì

giả dối, đã giả dối thì không thành

thực; nếu không đốc tín thì sinh trễ

nải, đã trễ nải thì không lâu bền. Trái

lại, đã trung hậu thì thành thực, đã

thành thực thì không chây lười; đã

LƯU ĐÌNH VINH – QUAN NIỆM VỀ CHỮ “TRUNG” CỦA…

48

đốc tín thì lâu dài, đã lâu dài thì vô mình, Ngô Thì Nhậm chấp nhận sự

cùng” (Ngô Thì Nhậm, tập 1, 2003:

497). Do đó, bản thân Ngô Thì Nhậm

nguyện làm điều “trung tín” và ông tin

rằng, nếu “trung tín” thì sẽ được sự

chứng giám của đức Phật, của đạo

trời, nên mọi việc cuối cùng cũng sẽ

hanh thông. Trong Bài ký bia hậu Phật

chùa Đại Từ ông viết: “Trung tín nếu

bỏ lỏng/ Thì trăm hoa tranh giành/

Tranh giành rồi ra sao?/ Việc sai ý rời

rạc./ Màu hồng tía dễ thay/ Xanh,

trắng thành kém sức/ Sở dĩ thế là

sao?/ Lòng người chảy như thác/ Bia

còn ghi ước suông/ Rùa về sông Hà

Lạc/ Mắt Phật rất đáng hãi/ Soi xét tới

hạ dân/ Cảm ứng rất gần gũi/ Ta

nguyện đời sau này/ Được chứng quả

Bồ Đề/ Trung tín không làm trái/ Y

như ghi trong bia” (Ngô Thì Nhậm, tập

1, 2003: 498).

lạc lõng so với tầng lớp trí thức nho

học lúc bấy giờ, ông chấp nhận mọi

gièm pha và luôn kiên định với lý

tưởng đã được xác định. Ngô Thì

Nhậm tâm niệm “lấy nhân nghĩa làm

sào chống, trung tín làm bánh lái/

Hằng năm làm chiếc bè thả dưới sao

Đẩu sáng ngời” (Ngô Thì Nhậm, tập 2,

2004: 360).

Tin và làm theo trung tín, nên trong

những lúc đau bệnh bất ngờ, Ngô Thì

Nhậm tin tưởng và động viên mình:

“Giữ lòng trung tín, phần nhiều tự khỏi

bệnh/ Quản chi mà chẳng gắng

gượng cho thêm hăng hái tinh thần”

(Ngô Thì Nhậm, tập 3, 2005: 225).

Tuy nhiên, đời sống chính trị Việt Nam

thế kỷ XVIII đã làm lu mờ các giá trị

của “tín”. Khi chứng kiến sự tranh hùng

của chúa Trịnh - Nguyễn, cũng như sự

ức hiếp thiên tử của chúa Trịnh ở

Đàng Ngoài, Ngô Thì Nhậm cảm nhận

được sự bất tín trong tư tưởng trung

quân của xã hội đương thời. Chính sự

bất tín này đã phá vỡ những giao ước

xã hội, trở thành một trong những

nguyên nhân quan trọng hủy hoại các

rường mối trong “ngũ luân” của Nho

giáo và góp phần tạo nên những cuộc

nội chiến triền miên, gây ra biết bao

lầm than cho nhân dân. Nhận thức

được sự bất tín trong các quan hệ xã

hội, chữ “trung” trong tư tưởng Ngô

Thì Nhậm đã có những sự dao động

và chuyển biến nhất định. Đánh dấu

sự dao động và chuyển biến trong tư

Thứ hai, Ngô Thì Nhậm tin rằng thực

hành “trung tín” sẽ giúp mỗi người

hình thành bản lĩnh vượt qua được tất

cả những khó khăn nhất thời của cuộc

sống. Trong cuộc đời quan nghiệp của

mình, Ngô Thì Nhậm gặp ít nhất là hai

lần gian truân trắc trở. Lần thứ nhất là

bị hàm oan ở phủ chúa Trịnh và phải

trốn chạy để bảo toàn tính mạng. Lần

thứ hai là bị thất sủng trong triều

Quang Toản. Tất cả những lần thất

vọng trong sự nghiệp, Ngô Thì Nhậm

luôn tin tưởng vào kết quả của việc

thực hành “trung tín” của mình. Bởi

theo ông: “giữ trung tín, trẻ hiển vinh,

già được vẹn toàn” (Ngô Thì Nhậm,

tập 1, 2003: 343). Với quan niệm về tưởng trung quân của Ngô Thì Nhậm

là việc ông lên án gay gắt sự thất tín

trung tín theo cách hiểu vận dụng của

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1+2 (257+258) 2020

49

trong quan hệ giữa vua chúa với thần gương cho kẻ khác noi theo” (Ngô Thì

dân, và giữa vua chúa với nhau, cụ Nhậm, tập 4, 2005: 540). Hai là, cố

thể là sự thất tín của hai chúa Trịnh -

Nguyễn trong việc chấm dứt xung đột,

gìn giữ sự bình yên cho nhân dân và

trong những lời hứa, cũng như những

tuyên bố về sự “phò Lê” thể hiện tại

các giao ước được ký kết.

tình che đậy, giấu giếm thiên tử và

dùng các thủ đoạn chính trị tự ý xử lý

những công việc quốc gia đại sự có

lợi cho bản thân. Trong thời gian còn

làm quan cho triều đình, Ngô Thì

Nhậm đã chứng kiến sự tham lam

“lừa trên gạt dưới” của bọn quan lại

lúc bấy giờ. Trong bài tấu “ghi lại sự

trạng Hoàng Văn Đồng ở Tuyên

Quang”, ông đã chỉ ra “sự gian xảo

của nó là không hình dung hết” của

Huân Trung Hầu và Nghi Trung Hầu.

Trong đó, Nghi Trung Hầu nhận lệnh

vua đi giữ gìn an ninh tại mỏ đồng Tụ

Long - Tuyên Quang. Tuy nhiên, Nghi

Trung Hầu tham lam nhũng nhiễu việc

làm ăn của dân, đồng thời móc ngoặc

với bọn tham quan địa phương để tìm

kiếm lợi ích cá nhân. Vì đã lấy tiền đút

lót của tham quan địa phương nên

“Nghi Trung Hầu nghe có biến, giấu đi

không cho triều đình biết” và khi sự

việc không thể cứu vãn được nữa,

Nghi Trung hầu phải: “mãi lâu sau mới

báo là có cướp, xin với triều đình

truyền cho viên phiên thần bản trấn đi

bắt” (Ngô Thì Nhậm, tập 1, 2003: 481).

Ngô Thì Nhậm gọi đó là “mưu chước

của bọn gian thần, làm quốc gia mắc

sai lầm” (Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005:

545). Ba là, sử dụng những nghi lễ

long trọng nhưng chỉ mang tính hình

thức. Chữ “trung tín” được thể hiện

trong nhiều lĩnh vực, trong đó có việc

bang giao giữa các quốc gia với nhau,

giữa các quan đại thần với nhau, giữa

vua với thần dân của mình. Ngô Thì

Trong tình hình kinh tế - chính trị - xã

hội Việt Nam lúc bấy giờ, chứng kiến

sự thất tín đang ngày càng trở nên

phổ biến, Ngô Thì Nhậm đã chỉ ra

những việc làm cụ thể được ông xem

là không gắn liền “trung” với “tín”. Một

là, dùng lời nói ngụy biện để đạt mục

đích cá nhân. Lúc này, Ngô Thì Nhậm

đã nhận thức rõ ràng sự loạn danh

của triều đình vua Lê - chúa Trịnh.

Một nước vừa có vua lại vừa có chúa.

Ông cũng thấy được sự ức hiếp thiên

tử của gia đình chúa Trịnh hơn hai

trăm năm qua để đến nỗi, tất cả các

cuộc khởi nghĩa cho dù là của nông

dân hay của tầng lớp trí thức nho học,

đều nêu cao khẩu hiệu “phò Lê diệt

Trịnh”. Thậm chí, chúa Nguyễn ở

Đàng Trong cũng mang theo tư tưởng

“phò Lê” để gây dựng lực lượng, tạo

thành một lãnh thổ riêng, chia cắt đất

nước. Nhận thức được sự gian dối

trong các khẩu hiệu “phò Lê” của các

tập đoàn phong kiến, trong việc là bề

tôi mà ức hiếp thiên tử, bắt thiên tử

phải thực hiện theo ý muốn của bản

thân và xong việc thì hô hào rằng làm

như thế vì “trung với vua”, Ngô Thì

Nhậm thẳng thừng: “Không phải vậy,

đó chỉ là hành động của bọn hiệp

khách lão luyện, không thể làm tấm

LƯU ĐÌNH VINH – QUAN NIỆM VỀ CHỮ “TRUNG” CỦA…

50

Nhậm viết: “Không sai hẹn với nước giáo đối với việc điều chỉnh các hành

lớn là tín” (Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005: vi của con người trong xã hội.

393). Mượn những điển tích trong thời

Xuân Thu, Ngô Thì Nhậm gián tiếp nói

về sự thất tín trong các hoạt động

chính trị lúc bấy giờ. Theo Ngô Thì

Nhậm, vì lòng “trung” không gắn với

“tín” nên “Đấng quân tử nhiều lần ăn

thề thì họa hoạn kéo dài” (Ngô Thì

Nhậm, tập 4, 2005: 34). Quan hệ giữa

các nước bề ngoài là thân tình thắm

thiết nhưng thực chất đều vì lợi ích

riêng của mỗi quốc gia cũng như lợi

ích của đấng quân vương và không

tồn tại chữ tín của “trung tín” trong các

lời hứa ước, giao kèo. Ngô Thì Nhậm

chỉ ra: “Tuy cùng giao kết mà tuyệt

nhiên không có tín nghĩa gì, chỉ mượn

điển lễ Thiên Vương làm lợi cho riêng

mình” (Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005:

Tình hình kinh tế - chính trị - xã hội

Việt Nam thế kỷ XVIII đầy hỗn loạn

với danh thực lễ nghĩa suy tàn đến

mức các nhà trí thức nho học cảm

thấy bất lực trong việc khôi phục lễ

giáo. Điều này cũng đánh dấu sự bất

lực của Nho giáo trong đời sống tinh

thần người Việt Nam lúc bấy giờ.

Trong các mối quan hệ xã hội, cụ thể

là mối quan hệ giữa vua và thần dân

của mình, hay mối quan hệ giữa vua

và các vị vua khác, đều không dựa

trên tấm lòng trung thực. Từ sự không

trung thực đó, mọi ý thức về “trung”

được xem như những lời hứa suông

và đều giả dối. Việc nhìn thấy phải kết

hợp giữa trung và tín trong các quan

hệ xã hội lúc này đã giải thích cho sự

115). Ông kết luận: “Ở đời, việc chạy bất mãn của Ngô Thì Nhậm đối với sự

cai trị của vua Lê - chúa Trịnh. Điều

này tất yếu dẫn đến việc tìm kiếm và

lựa chọn một đối tượng khác trong

thực hành chữ “trung” trong tư tưởng

Ngô Thì Nhậm.

theo mối lợi không thể thay đổi” (Ngô

Thì Nhậm, tập 4, 2005: 124). Với

những mối lợi đó, người ta bất chấp

cương thường đạo lý để thực hành

cho bằng được và đối tượng chịu ảnh

hưởng nhiều nhất của sự băng hoại

đạo lý đó chính là nhân dân. Trong

đời sống xã hội, có thể điều chỉnh

những hành vi thất tín đó được không?

Dẫn theo lời Khổng Tử, Ngô Thì

Nhậm cho rằng: “Về hạng người

không biết nghĩ „như thế nào‟, thì ta

đây cũng không biết „như thế nào‟ mà

dạy được” (Ngô Thì Nhậm, tập 4,

2005: 116). Câu nói của Ngô Thì

Nhậm cũng phản ánh thực trạng của

xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII, đồng

Sau những tháng năm lẩn trốn triều

đình vua Lê Chúa Trịnh, Ngô Thì

Nhậm đã thấy được sự mục ruỗng

trong đời sống chính trị lúc bấy giờ.

Ông đã chứng kiến đội ngũ quan lại

được hình thành từ những “thương

cuộc” mua quan bán chức ngày càng

phổ biến, vua chúa trọng dụng những

người có “miệng lưỡi” chứ không coi

trọng người thực tài. Vì vậy, xã hội

xuất hiện một đội ngũ quan lại nham

hiểm, lợi dụng tư tưởng trung quân để

thời cũng cho thấy sự bất lực của Nho trục lợi cá nhân, gây ra bao nỗi lầm

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1+2 (257+258) 2020

51

than cho nhân dân. Trong thân phận được thăng chức, vâng mệnh lệnh

người lánh nạn, Ngô Thì Nhậm thốt mới, ông viết: “Khen ông đem lòng

lên: “Nếu lòng trung tín bạc bẽo mà trung tín, thử cánh buồm đầu tiên”

tính tô vẽ rườm rà, cốt chỉ làm “cái đó (Ngô Thì Nhậm, tập 1, 2003: 107).

bắt cá”, “cái lưới bắt thỏ”, thì đó là cái

2.2. Chữ “trung” gắn với quan niệm

tội của hạng người giả nhân giả

về “minh quân”

nghĩa”⁽¹⁾(Ngô Thì Nhậm, tập 4 2005:

Ngay từ những ngày đầu làm quan

116). Theo Ngô Thì Nhậm: “Minh, thứ,

cho triều đình Lê - Trịnh, Ngô Thì

trung, tín đều là cái ý nghĩa màu

Nhậm đã chủ trương thực hiện sự

nhiệm của nền văn hiến” (Ngô Thì

trung thành tuyệt đối với vua, sẵn

Nhậm, tập 1, 2003: 541). Chính vì thế,

sàng vì vua mà tận tâm tận lực với

ông cực kỳ lên án và dành những lời

công việc, thậm chí hi sinh cả tính

lẽ nặng nề cho những người không

mạng vì vua. Ngô Thì Nhậm khẳng

giữ tấm lòng trung tín, lợi dụng “trung”

định: “Kẻ trung thành không trái lời

mưu cầu quyền lợi riêng tư của bản

chúc của tiên quân, tôn sùng chính

thân. Ông viết: bọn “phản phúc không

nghĩa nghìn thu vẫn như một ngày”

có lòng tin, chẳng khác gì phường bán

(Ngô Thì Nhậm, tập 1, 2003: 391).

buôn ngoài chợ búa. Kinh văn nói là

Bằng tấm lòng trung thành tuyệt đối,

ghét, là đúng vậy” (Ngô Thì Nhậm, tập

Ngô Thì Nhậm không bao giờ xem

4, 2005: 34).

danh lợi và chức tước là mục đích của

Vào những năm cuối thời Quang

đời mình. Ông khẳng định: “Chức

Toản, dù bị triều đình ghẻ lạnh nhưng

phận bầy tôi, đương nhiên phải đi

Ngô Thì Nhậm vẫn tích cực tham gia

theo xa giá. Lòng tận trung tận ái coi

miệt mài vào chính sự bởi lòng ông,

cửa khuyết, cũng như chốn giang hồ”

trung tín không bao giờ buông. Ông

(Ngô Thì Nhậm, tập 1, 2003: 60).

viết trong tập thơ Cẩm đường nhàn

Theo Ngô Thì Nhậm, đối với người có

thoại: “No buồm trung tín, thuyền vẫn

lòng “trung” thật sự, làm việc với vua

đương trôi” (Ngô Thì Nhậm, tập 3,

không phải là cơ hội để lấy lòng vua

2005: 374). Hoặc trong một lần chèo

và mưu cầu mục đích danh lợi riêng

thuyền trên sông Nhật Lệ, Ngô Thì

tư, mà đó chính là cơ hội được làm

Nhậm tức cảnh viết: “Căng buồm

việc, được khát khao cống hiến sức

trung tín băng theo nước triều chảy

mình cho vua. Chữ “trung” theo Ngô

xiết/ Chèo lan nhằm thẳng theo con

Thì Nhậm đó chính là đạo đức, là lẽ

đê cát/ Ngẩng trông chùm Tử Vi như

sống ở đời. Như vậy, trong những

đối diện với bậc chí tôn” (Ngô Thì

tháng ngày mới ra làm quan nhà Lê -

Nhậm, tập 2, 2004: 371).

Trịnh, Ngô Thì Nhậm đã thể hiện rõ

ông là một người trung thành tuyệt đối

theo đúng những giá trị mà giai cấp

phong kiến đương thời đã giáo huấn.

Bên cạnh đó, Ngô Thì Nhậm còn dùng

“trung tín” để động viên bạn bè. Tiêu

biểu như trong bài thơ Mừng bạn

LƯU ĐÌNH VINH – QUAN NIỆM VỀ CHỮ “TRUNG” CỦA…

52

Tuy nhiên, một góc độ nhất định, Nho cuối cùng có được ích lợi gì đâu” (Ngô

giáo Việt Nam có sự khác biệt với Nho Thì Nhậm, tập 4, 2005: 399). Trải qua

giáo Trung Quốc. Một trong những sự bao thăng trầm trong cuộc sống, đến

khác biệt đó là quan niệm về đất nước cuối đời, khi chiêm nghiệm giáo lý nhà

của người Việt Nam so với quan niệm Phật, Ngô Thì Nhậm ngộ thêm: “Làm

về quốc gia của người Trung Quốc vua mà không có lòng nhân ái, làm

(Trần Ngọc Thêm, 1997: 202, 224). cha mà không có đức từ nhân là trái ý

Đối với người Việt, đất nước là nơi trời. Trái ý trời thì Nho gọi là giặc,

mà mỗi người Việt sinh ra và lớn lên, Thích gọi là A ty ngục” (Ngô Thì Nhậm,

gắn chặt với đời sống kinh tế thuần tập 5, 2006: 391). Chữ “nhân” ở đây

nông – lúa nước; tạo thành nghĩa vụ theo Ngô Thì Nhậm thể hiện trong mối

thiêng liêng của mỗi người dân đối với quan hệ với dân. Vì vậy, vị vua nào vì

đất nước, bảo vệ nó trước các thế lực những ham muốn tầm thường của

ngoại xâm. Trong khi đó, khái niệm mình mà “dùng sức dân quá lâu là bất

quốc gia trong quan niệm Nho giáo nhân” (Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005: 96)

Trung Quốc thường gắn với tên họ hoặc nhà vua vì không suy xét cẩn

của các vị vua, tên của vua được lấy thận, gây chiến tranh “có nghĩa là đem

làm tên của nước. Vua còn thì nước quân đi đánh mà không có danh nghĩa

còn, vua mất thì nước mất. Trong tâm gì, mệt nhọc sức dân mà chẳng nên

trí người Việt, vị vua nào có công với công trạng, thì gọi từng người ra mà

đất nước, có ý chí trong việc bảo vệ chê trách” (Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005:

và xây dựng đất nước thì được gọi là 86). Như vậy, bề tôi đối với những vị

minh quân, được mọi người tôn thờ; vua bất nhân sẽ khác đối với các vị

ngược lại là “hôn quân” bị mọi người vua anh minh. Lòng “nhân” chính là

trong nước ghét bỏ.

cơ sở để thực hiện đức “trung”, “nếu

chết vì một vị vua hiền đức anh minh,

người làm bề tôi cũng sẵn lòng. Có

thể nói, tư tưởng “trung quân” của

Ngô Thì Nhậm lúc này đã thoát khỏi

ảnh hưởng của Hán - Tống Nho,

chuyển đổi từ “trung với vua” thành

“trung với nước”. Điều này đã giúp Ngô

Thì Nhậm tự tin và dũng cảm đứng về

phía nghĩa quân Tây Sơn.

Kế thừa những giá trị yêu nước truyền

thống, Ngô Thì Nhậm thường xem hạt

nhân trong mọi hành động của vua

chính là lợi ích tối thượng của người

dân. Ngô Thì Nhậm cho rằng, người

làm vua phải “biết bao dung nuôi nấng

dân chúng thì mới thống trị được dân

chúng. Nếu chỉ biết lợi mình mà không

xét đến thiệt hại của người, thì thiếu

đạo làm vua vậy” (Ngô Thì Nhậm, tập

4, 2005: 453) và “lấy xã tắc làm trọng”

Vì vậy, trước sự rối ren của triều vua

Lê - chúa Trịnh, tư tưởng trung quân

(Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005: 63). của Ngô Thì Nhậm đã có sự chuyển

biến nhằm khôi phục những giá trị

tưởng chừng như đã cũ của Nho giáo

Những vị vua hoang dâm sa đà mỹ

tửu “không lấy nhân nghĩa làm gốc...

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1+2 (257+258) 2020

53

nguyên thủy, cũng như những giá trị thân của kẻ sĩ phu” (Ngô Thì Nhậm,

“trung với nước” trong truyền thống tập 4, 2005: 534). Đối với một kẻ sĩ

của dân tộc Việt Nam. Đặc điểm đánh chân chính, vẫn còn một thứ rất quan

dấu sự chuyển biến và khôi phục này trọng, có thể nói là quan trọng hơn

thể hiện ở chỗ: Ngô Thì Nhậm là một vua, đó là việc nước việc nhà. Chính

trong những trí thức nho học Việt Nam vì vậy, cần phải vượt qua và làm chủ

đầu tiên lên tiếng với sự “ngu trung”. những cảm xúc của bản thân, tránh

Tột đỉnh của lòng “trung thứ” chính là việc “chết uổng vô ích chi bằng cố

lấy cái chết để trả ơn vua. Tuy nhiên, sống để lo liệu” (Ngô Thì Nhậm, tập 4,

Ngô Thì Nhậm xác định: “Nghĩa của 2005: 294). Có thể thấy, với quan

kẻ làm bầy tôi có trường hợp nên chết, niệm “trung” của mình, Ngô Thì Nhậm

có trường hợp không nên chết, có cái đã vượt lên trên các chuẩn mực đạo

chết đúng nghĩa, cũng có cái chết đức trung quân của nhà nho, chọn lấy

không đúng nghĩa” (Ngô Thì Nhậm, cho mình một con đường đúng đắn,

tập 4, 2005: 182). Đứng trước cái chết, phù hợp với đạo lý của dân tộc.

kẻ bề tôi phải suy nghĩ thật kỹ, cái

chết của mình có mang lại lợi ích gì

cho đất nước hay không, nếu chỉ vì cố

tỏ ra mình là người trung thành với

vua mà chết thì đó là cái chết không

đúng với khái niệm “trung”. Chính vì

vậy, Ngô Thì Nhậm luôn nhắc nhở

bản thân mình và bạn bè mình là “chớ

coi sinh tử là việc chơi” (Ngô Thì Nhậm,

tập 5, 2006: 74). Trong khi thực hiện

“trung”, kẻ bề tôi tận tâm tận lực, đôi

lúc cũng phải hi sinh cả tính mạng của

mình để bảo vệ nhà vua, bảo vệ đất

nước. Nhưng Ngô Thì Nhậm cho biết:

“Có cái chết nặng hơn núi Thái Sơn,

có cái chết nhẹ hơn lông chim hồng.

Chết không phải đạo, cố chấp vào

Trong thời gian này, Nguyễn Huệ đã

hai lần kéo quân ra Bắc với danh

nghĩa “phù Lê diệt Trịnh” và được

toàn thể nhân dân ủng hộ nên đã

nhanh chóng khuất phục bè lũ chúa

Trịnh Tông. Từ chỗ tin tưởng vào vua

Lê - chúa Trịnh để thực hiện ý chí Hy

Doãn của mình, Ngô Thì Nhậm từng

bước phủ định nhà Chúa, hướng tâm

trí đến vua Lê, nhưng thế cuộc của

vua Lê vẫn không thể giúp ông thỏa

mãn ý chí của mình. Việc ông hướng

đến nghĩa quân Tây Sơn là một điều

tất nhiên và là một sự phát triển trong

tư tưởng yêu nước của ông, nó hoàn

toàn không còn mang tính chất ngẫu

nhiên. Lúc này, tư tưởng yêu nước

những điều nhỏ nhặt như bọn sất phu của Ngô Thì Nhậm đã mang dáng dấp

sất phụ, là điều người quân tử không của hệ tư tưởng hiện đại, “trung quân

ái quốc” gần như chuyển thành “trung

với nước, hiếu với dân”. Đây chính là

nét tiến bộ trong tư tưởng yêu nước

của ông.

làm” (Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005: 534)

và “không cho người ta xem nhẹ cái

chết” (Ngô Thì Nhậm, tập 5, 2006:

309). Thậm chí, trong cuộc chiến sinh

tử, người quân tử “phải bất chấp, cốt

giữ lấy tấm thân, đó là tiết tháo lập

2.3. Chữ trung gắn với tư tưởng vì

dân

LƯU ĐÌNH VINH – QUAN NIỆM VỀ CHỮ “TRUNG” CỦA…

54

“Khoan thư sức dân” là một truyền Với quan điểm “khoan thư sức dân”

thống tốt đẹp của các triều đại phong để thực hành chữ “trung”, năm 1770,

kiến Việt Nam. Mỗi thời điểm lịch sử khi nhận chức Hiến Sứ Hải Dương,

khác nhau, việc thực hiện “khoan thư ông đã bỏ công xem xét tình hình dân

sức dân” được thể hiện một cách chúng, ngay lập tức dâng lên triều

khác nhau. Ở thế kỷ XVIII, theo Ngô đình bản Khải điểu trần về tình tệ xứ

Thì Nhậm, “khoan thư sức dân” là Hải Dương yêu cầu triều đình “bồi

phải dựa vào dân, bởi: “Thiên tử vì dưỡng sức dân, là công việc trước

dân mà nghe ngóng, trông coi, một khi mắt không thể trì hoãn” (Ngô Thì

lòng dân được khởi phát thì ý của Nhậm, tập 1, 2003: 566) và là công

thiên tử có thể đạt được” (Ngô Thì việc cần phải làm thường xuyên nếu

Nhậm, tập 1, 2003: 576). Ngô Thì muốn gìn giữ nền thịnh trị của đất

Nhậm đã gần như đồng nhất và xem nước. Tinh thần “khoan thư sức dân”

dân với nước là một khi viết: “Vua được thể hiện xuyên suốt trong quá

không dân biết cùng ai giữ nước” trình thực hành những nội dung của

(Ngô Thì Nhậm, tập 2, 2004: 634). chữ “trung”. Ngay từ những ngày làm

Vua anh minh hào kiệt đến đâu cũng quan cho triều đình nhà Lê - Trịnh,

phải nhờ vào dân để giữ nước và giữ Ngô Thì Nhậm (tập 2, 2004: 47) đã

nước cũng chính là cách để bảo vệ xác định trách nhiệm của người tôi

dân. Như vậy, thực hành chữ “trung”, trung là: “giúp dân yên vui” nên khi

không gì khác là lấy dân làm mục tiêu chứng kiến cảnh suy đồi, dân tình loạn

và trung thành với nhân dân. Tinh lạc, “Nam Bắc phân chia, kỷ cương

thần “khoan thư sức dân” chính là một chưa đều khắp, mà Bắc Hà là nơi

trong những biểu hiện cơ bản của việc thậm tệ nhất, đã hơn 200 năm nay, u

thực hành chữ “trung”, là trách nhiệm ám tối tăm” (Ngô Thì Nhậm, tập 2,

của người làm quan. Ngô Thì Nhậm 2004: 692) vì sự tha hóa của triều đình

nêu lý do duy nhất để thực hành chữ Lê - Trịnh, Ngô Thì Nhậm khẳng khái

viết Phú biểu lòng trung và khẳng định:

“nước gặp buổi loạn, thì ai trung thành

mới hay” (Ngô Thì Nhậm, tập 2, 2004:

390). Dĩ nhiên, trung thành ở đây

được thể hiện là trung thành với nhân

dân. Nên khi nhà Tây Sơn khởi binh

dẹp loạn, Ngô Thì Nhậm đã theo phò

tá vua Quang Trung với mục tiêu duy

nhất là “đưa dân ta tới cõi thanh bình”

(Ngô Thì Nhậm, tập 2, 2004: 616).

“trung”: “yêu dân, nuôi dân làm đầu,

chính vì thế mà những kẻ thần tử thừa

hành trổ hết lòng trung” (Ngô Thì

Nhậm, tập 1, 2003: 598). Có thể thấy,

Ngô Thì Nhậm đã bổ sung tính hành

động vào quan niệm về chữ “trung”

của hệ tư tưởng yêu nước Việt Nam.

Trong tinh thần yêu nước truyền thống

Việt Nam: “dân với nước là một”,

trung thành với đất nước cũng là hiếu

nghĩa với nhân dân và hiếu nghĩa với

nhân dân là trung thành với đất nước.

Bằng việc gắn chữ trung với tinh thần

“khoan thư sức dân”, Ngô Thì Nhậm

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1+2 (257+258) 2020

55

đã đặt lợi ích của dân tộc, lợi ích của ảnh hưởng của các quan điểm trung

đất nước lên trên lợi ích của cá nhân. quân theo lập trường Hán và Tống

Với quan điểm về chữ “trung” thể hiện

trong hành động: “làm bầy tôi, khi

nhận mệnh ra ngoài bờ cõi phải vì

nước quên nhà, đâu có thể làm những

việc nhỏ của mình trước, làm việc

quan trọng của quốc gia sau” (Ngô Thì

Nhậm, tập 4, 2005: 542), Ngô Thì

Nhậm đã đạt đến giá trị đạo đức “chí

công vô tư” của người làm quan. “Chí

công vô tư” – là công bình, chính trực;

không thiên vị, không tự tư, tự lợi; mọi

hành động đều vì đại nghĩa, vì lợi ích

chính đáng của nhân loại, quốc gia,

dân tộc, cộng đồng là trên hết. Như

vậy, “chí công vô tư” chính là một chất

liệu quan trọng tạo thành quan niệm

về chữ “trung”, và là một cách thức

thể hiện tinh thần yêu nước.

Nho. Tuy nhiên, trực tiếp chứng kiến

sự lũng đoạn của triều đình đối với đất

nước và đối với cuộc sống của nhân

dân, tư tưởng trung quân của Ngô Thì

Nhậm đã có sự chuyển biến quan

trọng từ lập trường Hán - Tống Nho

trở về với quan điểm trung quân

nguyên thủy của Nho giáo, cũng như

những giá trị về tinh thần “trung quân”,

tức là “trung với nước” trong truyền

thống của người Việt Nam. Chữ

“trung” trong tư tưởng yêu nước Ngô

Thì Nhậm thể hiện qua việc kết hợp

“trung” với “tín” trên nền tảng sự trung

thành với quyền lợi của đất nước, của

nhân dân. Nhờ những bước chuyển

trong quan niệm về chữ “trung”, Ngô

Thì Nhậm đã đứng về phía những

người nông dân và có nhiều đóng góp

trong việc bảo vệ đất nước trước sự

xâm lược của nhà Thanh – Trung

Quốc (thế kỷ XVIII). 

4. KẾT LUẬN

Quan niệm về chữ “trung” của Ngô

Thì Nhậm trong những ngày đầu làm

quan cho triều đình Lê - Trịnh chịu

CHÚ THÍCH

⁽¹⁾Ngô Thì Nhậm theo Nam Hoa kinh - Ngoại vật thiên của Trang Tử: “Bắt được cá thì quên

đó, bắt được thỏ thì quên lưới”. Cái đó và tấm lưới ở đây dùng để chỉ phương tiện để đạt

mục đích. Và theo Trang Tử, Tậm tâm thượng: “Ngũ bá giả chi dã” - Năm đời bá mượn cái

tiếng nhân nghĩa để lợi dụng (Ngô Thì Nhậm, tập 4, 2005: 117).

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Cao Huy Giu (dịch). 1971. Đại Việt sử ký toàn thư. Tập 2. Hà Nội: Nxb. Văn hóa

Thông tin.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam. 1997. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV. Hà

Nội: Nxb. Sự thật.

3. Ngô Thì Nhậm. 2003 - 2006. Ngô Thì Nhậm toàn tập – tập 1 đến tập 5. Hà Nội: Nxb.

Khoa học Xã hội.

4. Trần Ngọc Thêm. 1997. Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam (cái nhìn hệ thống và loại

hình) (in lần thứ 2). TPHCM: Nxb. TPHCM.

5. Vũ Văn Mẫu. 1971. Cổ luật Việt Nam thông khảo. Sài Gòn: Nxb. Sài Gòn.